"BUCZACCY" - STRONA GŁÓWNA PORTALU

"HISTORIA RODZINY BUCZACKICH" "POLSKIE MORZE CZARNE" "POLACY W ODESSIE"

POWRÓT DO MORZA CZARNEGO

Migracja polskiej ludności na południowy wschód po 1569 roku.

Chadżybej na obrazie Genadiusza Ładyżeńskiego

W starożytności na terenie dzisiejszej Odessy istniały dwie osady greckie: Havana „Isiaka” i Havana „Istrian”. Były to małe wioski z kamienną zabudową, których mieszkańcy uprawiali rolę, zajmowali się rybołówstwem i handlem. Zniszczone zostały w okresie wielkiej wędrówki ludów.

Morze Czarne od XIV wieku. Mapa północnej części.

Na początku XIV w. na włoskich mapach morskich w rejonie dzisiejszej Odessy zaznaczona jest mała genueńska osada-faktoria „Ginestra” znajdująca się na terytorium Ordy Nogajskiej. W 1300 r. chan tej ordy – Nogaj – zabity został na terenie dzisiejszej Odessy w bitwie pod Kujalnikiem. Teren przyłączony został do Złotej Ordy.

Po rozpadzie Złotej Ordy na terytorium nadbrzeżnym przy Zatoce (Odeskiej) osiada Orda Perekopska (Chanat Krymski) na czele z bejem Chadży, zwanym Chadżybejem. W XIV w. Tatarzy wznieśli tu małą warownię Chadżybej. Bej Chadży brał udział w Bitwie nad Sinymi Wodami w 1369 r., w której rozbity został przez Olgierda Giedyminowica.

Nazwa portu i warowni Chadżibej oznacza także Przywódcę lub Pana (Bej) pielgrzymki do Mekki (Hadż) ponieważ w tamte czasy statki pielgrzymów z Krymu do Turcji pływały tylko wzdłuż brzegu.

Koczowniki nazywały to miasto Koczubej, Rusiny mówili Kaczybueiow.

W wyniku podbojów litewskich od 1392 r. terytorium między Dniestrem i Dnieprem zostało pod władzą Wielkiego Księstwa Litewskiego w unii z Królestwem Polskim.

Witold Kiejstutowicz zbudował na brzegu Morza Czarnego fortyfikacje, między innymi Oczaków, który strzegł dostępu do Limanu Dniepru.

Później, w okresie rządów króla Jana I Olbrachta, Oczaków był silnie ufortyfikowany przez Michała Buczackiego Jazłowieckiego.

W tym czasie przyjaciel Witolda Kiejstutowicza, Teodoryk Buczacki z Jazłowca rozbudował twierdzę Chadżybej, ulokowaną dokładnie w miejscu dzisiejszej Odessy, przebudował port i składy do przechowywania towarów. Z czasem do niego dołączył jego starszy syn, Bartosz Buczacki.

Według Jana Długosza, w 1415 r. Władysław Jagiełło wysłał kilka statków z pszenicą z portu „Kaczubyeiow”. W 1442 roku król Władysław III Warneńczyk nadał Chadżybej w dożywocie kasztelanowi i staroście kamienieckiemu Teodorykowi z Buczacza.

* * *

Po okresie przynależności do Korony, twierdza znalazła się w osmańskim regionie Jedysan (tur. Yeni Dünya, czyli Nowy Świat). Pozostała turecką aż do końca XVIII wieku.

Miasto i twierdza Jeni Dunja wizualizacja

Miasto i twierdza Jeni Dunja ( Yeni Dünya ) w wizualizacji Jerzego Titarenko.

Wschodnie kresy były „dzikimi polami”, słabo zaludnionymi, faktycznie wolne, bez podporządkowania żadnemu państwu.

Migracja z Polski na przygraniczne niezaludnione tereny nabrała masowego charakteru po Unii Lubelskiej z 1569 roku.

Razem ze szlachtą przybyła na Ukrainę liczna jej służba, pomocnicy, pachołcy, którymi często byli przedstawiciele drobnej szlachty.

Z czasem zaczęli przybywać również chłopi – niektórzy uciekali z Polski na „wolności” od pańszczyzny, innych właściciele ziemscy sami przesiedlali do swoich nowo otrzymanych majątków.

Proces ten prowadził do polonizacji miejscowej szlachty litewskiej i ruskiej oraz rozprzestrzeniania kultury polskiej i religii katolickiej na tych terenach.

* * *

Deklasacja szlachty polskiej.

W przeciwieństwie do Rzeczypospolitej, gdzie szlachectwo było stanem powszechnym, w Rosji zyskiwało się je za służbę lub nadanie carskie.

Polacy musieli udowadniać swoje szlachectwo przed rosyjskimi heroldiami, co skutkowało masową deklasacją drobnej szlachty.

Aby zostać wpisanym do Rejestru Szlacheckiego, potomkowie takich rodzin musieli dostarczyć instytucjom szlacheckim dowody szlachectwa przodków i pochodzenia członków każdego kolejnego pokolenia.

Często pochodzili oni od przodka, który otrzymał szlachectwo od króla Polski i został wpisany do I lub VI części Rejestru Szlacheckiego.

Część I obejmowała rodziny, których przodkowie otrzymali szlachectwo od rosyjskich lub zagranicznych osób koronowanych.

Część VI obejmowała jedynie starożytne rodziny szlacheckie, których szlachectwo zostało potwierdzone sto lat temu lub wcześniej.

To była trudna sprawa, papierów było sporo. Wszyscy dokumenty były przetłumaczone na dwa języki urzędowe: polski i rosyjski.

Przeglądając rodzinne archiwa jeszcze w 1996 roku, zauważyłem ze każdy mężczyzna szlachetnie urodzonych Buczackich pozostawił po sobie około 30 prawnuków, którzy dały potomstwo. Potomkowie płci żeńskiej do rodowodów nie były wpisywane.

Dla otrzymania zaświadczenia o wpisaniu Buczackich do I części Księgi Szlacheckiej sprawdzanie dowodów trwało 15 lat, od roku 1802 aż do 21 lutego 1817 roku .

Dopiero w 1845 roku zgodnie z Dekretem Departamentu Heroldii Senatu Rządzącego Buczacki Teodor wraz z synami został uznany w stanu szlacheckim i wpisany w VI część Księgi Genealogicznej.

Początkowo procedura potwierdzania prawa do szlachectwa rodzin polskich była łatwiejsza niż w przypadku szlachty z innych krajów.

Od czasu pierwszego polskiego powstania w 1830 roku oraz po stłumieniu powstania w Polsce w 1840 roku wymagania były zaostrzone i wiele polskich rodzin oficjalnie utraciło szlachectwo.

* * *

Rosyjska inwazja.

W nocy z 13 na 14 września 1789 r. turecki Chadżybej został zdobyty dla Rosji przez kozaków pod dowództwem Hiszpana José de Ribasa.

Dało to impuls do powstania miasta, którego budowę oficjalnie rozpoczęto 22 sierpnia 1794 roku, według projektu inżyniera François Sainte de Wollanta.

Odeski port. Przystań Kwarantanna, początek XVIII stólecia

Miasto nazwano „Odessa”.

Zarządzający miastem od 1804 roku gubernator de Richelieu ukończył budowę portu.

Port i miasto Odessa w 1850 r.

Twierdza i latarnia morska na przylądku Lanżeron. Samo miasto leży na glinianym plato na wysokości 50-60 metrów nad poziomem morza.

W XIX wieku miasto było głównym portem obsługującym eksport zboża z terenów Imperium, w tym Królestwa Polskiego.

Dzięki temu stało się jednym z najbogatszych i najszybciej rozwijających się miast Rosyjskiego Imperium i w 1900 roku Odessa po ludności była na czwartym miejscu po Petersburgu, Moskwie i Warszawie.

Widok na miejskie kąpielisko od strony mierzei Peresyp

Widok na miejskie kąpielisko (w centrum) od strony Peresypu - mierzei Chadżybejskiego limanu.

Po 1780 roku migracja Polaków była głównie skierowana na północne wybrzeże Morza Czarnego.

Rosja wówczas rozpoczęła zagospodarowanie tego terytorium nazwanego Noworosja.

Powstawały tam miasta, fabryki i zakłady, tworzono flotę.

Widok na schody do portu od strony Kwarantannej przystani i Placu Celnego.

Twierdza Odessa, dalej, po lewej stronie, Plac Celny i domy Polaków pod skarpą przy ulicy Polskiej (obecnie Polski Zjazd).

Zjazd Polski oraz wyżej ulica Polska (obecnie ulica Lecha Kaczyńskiego) powstały jeszcze przed założeniem miasta Odessa.

Najstarsza ulica miasta, Polski Zjazd, od strony portu, miejsce zamieszkania Polaków od XIV wieku.

Polski Zjazd od strony ulicy Polskiej, obecnie ulicy Lecha Kaczyńskiego.

Nad zjazdem widać Strogonowski most wybudowany pod kierownictwem polskiego architekta Gąsiorowskiego.

Z Królestwa Polskiego do Noworosji przybywali liczni przedstawiciele zarówno arystokracji, jak i rodzącej się burżuazji.

Zwabieni realną możliwością znacznych zysków, inwestowali swój kapitał w budowę domów, otwieranie przedsiębiorstw, handel wewnętrzny i zewnętrzny, organizację przewozów morskich itp.

* * *

Po 1861 roku w Noworosji osiedliło się wielu polskich robotników. Wielu z nich pozostało tu po odbyciu służby wojskowej w armii carskiej.

Przedsiębiorstwa otwierane w noworosyjskim wybrzeżu Morza Czarnego dawały możliwość dobrego zarobku. W ten sposób powstały liczne polskie kolonie w Odessie, Mikołajowie, Chersoniu i na Krymie.

Proces formowania wspólnoty polskiej w Odessie rozpoczął się pod koniec XVIII wieku.

Zgodnie z dekretem cesarskim z 5 lipca 1796 roku dozwolono na przesiedlanie na nowe podbite ziemie czynszowej szlachty, czego efektem było osiedlenie się w Odessie około osiemdziesięciu polskich rodzin.

W pewnym stopniu sprzyjała temu wolność wyznania i prawo do budowy własnych kościołów, co ogłoszono dekretem Katarzyny II z 19 kwietnia 1795 roku.

Katedra Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny wybudowana w latach 1844-1853

Katedra Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny (1844-1853).

Wybudował polski architekt Feliks Gąsiorowski wg szkicu Francesco Morandiego.

Wśród Polaków, którzy osiedlili się w mieście, byli przedstawiciele wyższych i średnich warstw społeczeństwa: arystokracja, inteligencja, kupcy oraz rzemieślnicy, w tym mechanicy, stolarze, szewcy i inni.

Większość Polaków była rzymskokatolikami, jednak wśród nich znajdowali się również protestanci, prawosławni, żydzi oraz przedstawiciele innych wyznań.

"Polski kościół". Rzymskokatolicka katedra Odesko-Symferopolskiej Diecezji.

Wnętrze Katedry Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny.

Wnętrze Katedry w Odessie.

Przedstawiciele polskiej arystokracji otrzymywali działki pod budowę domów. Wśród nich były rodziny Sabańskich, Potockich, Czartoryskich, Rzewuskich i inne.

Tylko w Odessie rodzina Potockich wybudowała trzy pałace – dla Olgi, Aleksandra i Bolesława.

W roku 1803 „Polskie Towarzystwo” Prota (Antoni Protazy Jacek) i Seweryna Potockich do jakiego należały także rodziny Rodoskich, Lipkowskich, Czackich i Drzewieckich było największym eksporterom zbóż .

Polacy przywrócili żeglugę po Dniestrze, odrodzili starożytne porty Akermana i Owidiopola.

Statek „Tadeusz Czacki” zajmował się przewozem pszenicy, wódki i owoców.

Odessa, Stare Miasto i port z lotu ptaka

Stara Odessa i akwatoria portu z lotu ptaka, na horyzoncie widoczne limany Chadżybej i Kujalnik.

O terytorium zamieszkałym przez Polaków świadczy obszar diecezji odesko-symferopolskiej który obejmuje struktury Kościoła rzymskokatolickiego w obwodach chersońskim, kirowohradzkim, mikołajowskim, odeskim oraz Autonomicznej Republice Krymu .

W taki sposób Polska faktycznie wróciła nad Morze Czarne.

* * *

*Źródła: Rodzinne archiwum Buczackich, opowiadania i wspomnienia członków rodziny,
archiwa państwowe, otwarte źródła informacji.

*Obrazy i teksty mogą być chronione prawem autorskim.