"BUCZACCY" - STRONA GŁÓWNA PORTALU

"HISTORIA RODZINY BUCZACKICH" "POWRÓT DO MORZA CZARNEGO" "POLACY W ODESSIE"

POLSKIE MORZE CZARNE

Ekspansja Rzeczypospolitej na północnym wybrzeżu Morza Czarnego.

Widok na Liman Dniestru od strony morza.

Po środku między morzem a limanem leży wieś Zatoka z mostem przez cieśninę Dniestrowską. W centrum na horyzoncie zaznaczona twierdza Akerman.

Po lewej stronie region Budziak (Besarabia) zamieszkały przez Bułgarów i Gagauzów. Po prawej za mostem - Karolino-Bugaz a na horyzoncie - nogajskie stepy Jedysanu.

To są historyczne ziemie naszych przodków. W Odessie i okolicach Polacy mieszkają do dnia dzisiejszego, zachowując swój język i wiarę.

Julian Ursyn Niemcewicz opisał „Podróż po Wołyniu, Podolu aż do Odessy, w roku 1818” w dziele Podróże historyczne po ziemiach polskich między rokiem 1811 a 1828 odbyte.

W bibliotece OSSOLINEUM we Wrocławiu znajduje się książka „Wspomnienia Odessy, Jedysanu i Budzaku : dziennik przejażdżki w roku 1843, od 22 czerwca do 11 września” autorstwa J. I. Kraszewskiego, w której także zostało opisane życie Polaków na tych terenach.

Mapa głównych miast Jedysanu na wybrzeżu Morza Czarnego

Nadmorskie tereny Rzeczypospolitej.

Mapa głównych miast, portów i fortyfikacji Jedysanu na wybrzeżu Morza Czarnego w XIV-XVI w.

Białogród nad Dniestrem. Widok na twierdzę Akerman od strony limanu.

Synowie Michała Awdańca (Pokolenie 0), współpracownika księcia Władysława Opolskiego, Michał, Michał Mużyło, i Teodoryk Buczaccy (Pokolenie 1), w latach 1410-1460 były kluczowymi postaciami w polityce ruskiej trzech kolejnych monarchów : Władysława Jagiełły, Władysława Warneńczyka i Kazimierza Jagiellończyka.

Rozmiary latyfundium które zaczął tworzyć Michał Abdańczyk z Buczacza w latach 1372-1410 na terenie Podola, Pobereża (województwa Bracławskiego) i Jedysanu (Pola Oczakowskiego) w latach 1450 były były olbrzymie.

Tereny te szerokim pasem w międzyrzeczu Dniestru a Bohu (około 100 x 500 km) między Mołdawią i Besarabią a Moskowią i Chanatem Tatar łączyły Polskę i Litwę z Morzem Czarnym.

* * *

Białogród nad Dniestrem. Twierdza Akerman z lotu ptaka.

Zima nad Limanem Dniestru.

Klan Buczackich posiadał kluczowe urzędy na pograniczu Korony w Kamieńcu, Czerwonogrodzie, Śniatyniu, Haliczu… i łączył ich z urzędami wojewodów i kasztelanów.
Rodzina z Buczacza kontrolowała tranzytowe szlaki handlowe, produkcję soli, dawała w zastaw dóbra otrzymane od króla, prawo poboru myta, kontroli wyrębów lasu itd.

Szczególnie ważne były szlaki wodne, w tym na Dniestrze oraz lądowe na wschód od rzeki Dniestr, którzy mieli strategiczne znaczenie dla Polski i Litwy w handlu z krajami położonymi nad morzem Czarnym i Śródziemnym.

Faktycznie to był odcinek transeuropejskiego szlaku handlowego, łączącego porty bałtyckie i czarnomorskie.

Polska mapa Budziaku i Jedysanu oraz polskiej Podolii nad Morzem Czarnym

Polska mapa Budziaku i Jedysanu (Pola Oczakowskiego) w latach 1490 - 1500

obrócona o 180 stopni - rzut na morze od strony brzegu

oraz mapa Merkatora z terytorium polskiej Podolii nad Morzem Czarnym.

Cieśnina Limanu Dniestru i miasteczko Karolino-Bugaz na mierzei.

Liman po lewej stronie, morze - po prawej.

Na horyzoncie, 30 km dalej można zauważyć portowe miasto Czarnomorsk, jeszcze dalej, 10 km za horyzontem zaczyna się miasto Odessa.

Mierzeja Limanu Dniestru (Karolino-Bugaz). Ulubione miejsce wypoczynku.

Morze dla miłośników słonej wody po lewej stronie mierzei. Liman z wodą słodką - po prawej, tutaj można także zmyć sól po morskiej kąpieli.
Przez Karolino-Bugaz i Zatokę kursuję pociąg Odessa - Białogród nad Dniestrem, po 500 latach tylko to się zmieniło.

***

Zaangażowanie Korony w sprawy mołdawskie i tatarskie stało się przyczyną zapisu „sumy trzech tys. grzywien w monecie polskiej na miastach nad Morzem Czarnym”. Dotyczyło to w szczególności :

Czarnogrodu (obecnie Białogrodu z twierdzą Akerman na zachodnim brzegu Limanu Dniestru oraz Owidiopol na brzegu wschodnim),

Chadżibeja (port i miasto Chadżi-Bej przy mierzei limanów Chadżibej i Kujalnik, obecnie Odessa),

Oczakowa (twierdza na przylądku Dnieprowskiej zatoki dla kontroli żeglugi na rzekach Dniepr i Boh),

Karaułu - twierdzę nad ujściem Dniestru dla kontroli ruchu na rzece także między prawym a lewym brzegiem, obecnie Majaki od nazwy wsi Majak-Karauł (Latarnia-Warta).

Odessa, plaża Arkadia.

Przed 1960 rokiem to był podmiejski kurort do jakiego tramwajem nr 5 do dziś można dojechać od Lanżeronu przez Francuski bulwar.

Brzeg Arkadii to miejsce gdzie występują dwa reliefy, typowe dla linii północnego wybrzeża.

Piaszczyste plaże o szerokości od dwudziestu metrów, tuż przy wodzie, występują na całej linii wybrzeża z zachodu na wschód, kamienne brzegi są bardzo rzadkie.

Na miejscu ujścia wyschniętych rzek lub limanów, jak na lewej stronie zdjęcia występuje płaski piaszczysty brzeg lub mierzeja .

Drugi typ reliefu widoczny po prawej stronie: nad plażą gliniana skarpa około 50 metrów wysokości a dalej leży płaski step. Niekiedy pod warstwą gliny występuje kamień - wapień muszlowy (muszlowiec).

W północnym kierunku powierzchnia ziemi powoli podnosi się do 100 metrów nad poziomem morza.

Najstarsza plaża na przylądku Lanżeron w centrum Odessy, koniec sierpnia.

Paradoksalnie, ale nad morzem klimat jest bardzo suchy, niebo bywa bezchmurne przez kilka miesięcy.
Jesień dla nielicznych drzew rosnących blisko wody w dolinach rzek zaczynała się już we wrześniu.

Stepy Jedysanu były pozbawione lasów, rosły tylko stepowe trawy, zielone od kwietnia po lipiec i przez jeden miesiąc jesienią.

Do dyspozycji budowlańców były tylko piasek, glina i siano lub słoma.

Jeszcze za mojej pamięci, w latach 1960-1965 ludzie na wsiach mieszkały w glinianych domach bez podłogi z dachem ze słomy.

Brak drewna dla budowy domów, portów i statków a także brak twardego kamnia dla utwardzania dróg lądowych zmuszał do dostarczania materiałów budowlanych drogą morską statkami z Grecji i Anatolii.

To wszystko wymagało ogromnych środków na inwestycje dla wzmocnienia obronności kresów.

***

Kwoty obrotu pieniężnego rodziny Buczackich o wielkości budżetu państwa takiego, jak Mołdawia, wzbudzały zazdrość i podejrzenia o możliwości przekrętów finansowych.

„Szlachta i król mieli dosyć rosnącej potęgi rodziny panów z Buczacza na wschodniej granicy Korony Polskiej”

***

Rewizja listów na prawo posiadania dóbr trwała od 4 grudnia 1563 do 21 marca 1564 r. na terenach ziem ruskich Korony.

Jerzy Jazłowiecki Buczacki (1510-1575) przedstawił cały plik na posiadanie 10 wsi w różnych województwa Podolskiego, prawo dzierżawy zamku i miasta Czerwonogród a na koniec przedłożył stare sumy ciążące od 1442 r. na miastach na wybrzeżu Morza Czarnego jako dług finansowy skarbu wobec spadkobiorców Teodoryka Buczackiego.

Reszta dóbr Buczackich Jazłowieckich była położona na terenach Wielkiego Księstwa Litewskiego i nie mogła być egzekwowana.

Jerzy Jazłowiecki przy okazji składania dokumentów poprosił Jego Królewską Mość o nagrodę (na zwrot długów i/lub nadanie tytułu), ale w tej sprawie Zygmunt August był nieugięty: „A czo się tycze zasług przodków pana Jasłowieczkiego i jego samego. Około tych na iny czas jzko inę. - żadnych wynagrodzeń !

Przyczyna była prosta – brak w Koronie gotówki lub innych dóbr na zamianę.

Zasługi Michała, Teodoryka i ich potomków w powiększaniu i obronie granic królestwa przez prawie 200 lat nie były docenione.

* * *

Katarzyna Buczacka (Pokolenie 3), żona Jana Tworowskiego (zm. 1547) przedłożyła komisarzom cztery pakiety przywilejów.

Sprawa wydawała się nieco skomplikowana ponieważ dobra ona odziedziczyła po swoim bracie, biskupie Jakubie Buczackim z Podhajec zmarłym 6 maja 1541 r..

Musiała udowodnić ze jako generalna spadkobierczyni właśnie ona ma prawo na przywileje i herb.

Z tej rewizji Katarzyna Buczacka także wyszła praktycznie bez szwanku, tylko na wsi Biła było „gołe dożywocie”, dlatego „Będziej vinna nieczo do skarbu Iego Crólewskiej Mości dawasz”.

* * *

Na rewizję były przedstawione dokumenty nie tylko od królów ( Władysława II Jagiełło, Władysława III Warneńczyka i Kazimierza Jagiellończyka) ale także listy od książąt Bolesława Świdrygiełło oraz Witolda Kiejstutowicza którzy, jak się okazało, oni mieli dla komissarów takie same znaczenie, jak i dokumenty królewskie.

Gdyby rewizja wykryła nieprawidłowości, dobra byłyby zwrócone pod królewską jurysdykcję poprzez nałożenia na szlachtę podolską specjalnego podatku.

* * *

Oczaków na mapie Sigismunda von Herbersteina z 1549 r. oraz niemiecka mapa Jedysanu z Twierdzą Oczaków

Oczaków. Łagerna Kosa. Lewy przód – Sosycki liman, po prawej stronie – Morze Czarne

Oczaków. Mierzeja. Po lewej stronie Bejkuszska zatoka, po prawej stronie Morze Czarne, dalej Dnieprowska zatoka i centrum miasta na przylądku.

Oczaków. Przylądek nad Dnieprowską zatoką na którym wielokrotnie były wybudowane i wyburzone twierdze.

***

Konflikt między królem a szlachtą Podola oraz egzekucja dóbr od 1564 roku skutkowały zmniejszeniem zaufania do polskiej monarchii, wycofaniem ze strony szlachty inwestycji w budowę obiektów dla obrony kresów oraz drastycznej redukcji wojska przy granicy na południowym wschodzie królestwa.

Cześć najbiedniejszej szlachty, która nie potrafiła przedstawić komisarzom króla dokumenty przywilejów lub własności, oddała hold mołdawskiemu hospodarowi i otrzymała lenna i tytuł bojarów.

Po Unii Lubelskiej z 1569 roku zaczęła się nowa, masowa migracja z Polski.

* * *

Wraz ze śmiercią Zygmunta I Starego wygasła 1 kwietnia 1548 r. ważność traktatu pokojowego podpisanego piętnaście lat wcześniej z sułtanem Sulejmanem I Wspaniałym.

Stosunki polsko-tureckie były nadał doskonałe o czym świadczy korespondencja między Sulejmanem I a młodym królem Zygmuntem Augustem, w której sułtan przyrównywał je do przyjaźni ojca z synem.

Jeszcze w 1550 latach wielcy książęta litewscy i moskiewscy uznawali cesarski status chanów krymskich i tytułowali ich „carami krymskimi” (lub „perekopskimi”, Caesar Praecopensis) i konflikty polaków z nogajskimi koczownikami były do opanowania.

Niestety, w 1660 roku rozpoczęła się aktywizacja ekspansjonistycznej polityki Rosji na północnym wybrzeżu Morza Czarnego.

11 marca 1668 roku na generalnej radzie wojska zaporoskiego w pobliżu Korsunia oficjalnie ogłoszono „poddaństwo sułtanowi” na wzór zależności portów Wołoskiego i Mołdawskiego księstw.

Państwo wojska zaporoskiego weszło do składu Imperium Osmańskiego, a Doroszenko otrzymał od tureckiego sułtana Mehmeda IV tytuł beja zaporoskiego sandżaku.

Mapa Merkatora "Tavrica Chersones" z 1613 roku, jedna z ostatnich przed wojna 1962 r.
Polska Podolia ( malowana na różowo ) dociera od Mołdawii poza Oczaków do Krymskiej Tatarii.
Litwa przez Tatarów już została odcięta od morza, Besarabia jest częścią Mołdawii.

Kiedy w styczniu 1672 r. Turcja wypowiedziała wojnę Rzeczypospolitej, państwem polsko-litewskim targały niepokoje wewnętrzne, a eskalacja konfliktu między królem i opozycją groziła wybuchem wojny domowej.

Latem wojska tureckie pod dowództwem sułtana Mehmeda IV wkroczyły w granice Rzeczypospolitej. Po krótkim oblężeniu poddała się najsilniejsza twierdza w kraju – Kamieniec Podolski, a armia turecka ruszyła na Lwów i Zamość.

W tej sytuacji król Michał Korybut Wiśniowiecki zdecydował się na rozpoczęcie rozmów z najeźdźcą. Ich efektem było podpisanie układu w Buczaczu, w którym Rzeczpospolita odstępowała Turcji między innym Podole, Pobereże i Jedysan oraz zobowiązała się do opłacania corocznej daniny 22 tysięcy dukatów.

Szlachta uchwaliła na sejmie specjalne podatki na wojnę oraz odrzuciła ratyfikację haniebnego traktatu, co było jednoznaczne z odrzuceniem jakiejkolwiek formy podporządkowania się Turcji.

W 1673 roku Jan Sobieski pod Chocim odniósł świetne zwycięstwo nad Turkami. Mimo to Podole powróciło do Rzeczypospolitej dopiero w 1699 r. w wyniku postanowień pokoju zawartego w Karłowicach.

Jednak terytoria Jedysanu Polska tak i nie odzyskała i faktycznie pozostała odcięta od morskich portów na południu.

* * *

Większość ludności polskiej po zmianach granic pozostawała mieszkać i prowadzać swoje gospodarstwo w rozległych stepach nogajskich koczowników.

Po pierwszej migracji w 1569 r. i drugiej masowej migracji po 1780 r. polska diaspora zwiększyła się wielokrotnie a tereny osiedlania sięgnęły Krymu i wybrzeża Morza Azowskiego aż do Donu.

Polska wróciła do Jedysanu (Pola Oczakowskiego) nad Morzem Czarnym dopiero po 1792 roku, gdy państwo Polskie było przyłączone do Rosji jako Królestwo w składzie Imperium.

Państwowe granice z biegiem czasu wielokrotnie były zmieniane, ale Polacy, jak narodowość, mieszkały na nadmorskich terenach "od zawsze na zawsze" a język, wiara i odmienny alfabet pomogli zachować swoją tożsamość przez wieki.

* * *

*Źródła: Rodzinne archiwum Buczackich, opowiadania i wspomnienia członków rodziny,

archiwa państwowe, otwarte źródła informacji.

*Obrazy i teksty mogą być chronione prawem autorskim.